De Wet van Newton

NewtonMet een beetje fantasie en wat goede wil zou je de natuurwetten van Isaac Newton uit de 17e eeuw toepasbaar kunnen verklaren op het bijzondere fotowerk van zijn achternaamgenoot Helmut Newton, ofschoon die – in Duitsland geboren Newton – eigenlijk Neustädter heette. Met name de derde wet van Newton – actie is reactie – past naadloos op het werk van Helmut Newton dat lang bewierookt werd en uiterst omstreden was, maar nu staat als het grote voorbeeld van en voor (mode)fotografie en een monument voor de vrouw.

In  de gecreëerde wereld van Helmut Newton draait alles om de vrouw. De vrouw is groot, hooggehakt, sterk, uitdagend, erotisch, maar ook bijzonder in control. Het zal veel zeggen over de relatie van Newton met zijn moeder en het kan ook geen toeval zijn dat juist hij zo gezichtsbepalend in de modewereld van de jaren ’60 en ’70 zou worden. In die nieuwe tijdgeest veranderde de vrouw van volgend naar leidend, van het zwakke geslacht naar de eerste viool en de voorste regionen.

FOAM aan de Amsterdamse Keizersgracht is tot begin september helemaal ingericht voor en met Helmut Newton en de aansporing gaat dat zien! is volhartig en volledig verdiend. Het werk van de in 2004 verongelukte Newton is nu deels al wat oud, maar lijkt tijdloos en is nu net zo natuurlijk en vanzelfsprekend als het toen voor velen controversieel en schokkend was.

Maar los van de mode van de fotografie is er het oog, de blik, de lens, het grote vakmanschap en het grootse oeuvre. Zie de bizarre foto hierboven met Newton zelf als een soort Kees van Kooten als vieze man, zijn vrouw June Browne, de twee modellen, en de casual doorkijk naar de Parijse straat en geparkeerde auto’s. Ziedaar de Wet van Newton. 

Nog even langs de fotograaf

FotograafIn Sir Edmund van de Volkskrant stond zaterdag een boeiend interview met de Britse schrijver Sebastian Faulks. Hij is een levensgenieter maar zich ook zeer bewust van wat de mens allemaal aanricht. De doem is nooit ver weg bij Faulks. ‘Voor mij staat de mens laag op de evolutionaire ladder, net iets boven de wesp. Een abnormaliteit in de evolutie. Een soort giraffe. Je kijkt ernaar en denkt bij jezelf: hoe is zoiets in vredesnaam tot stand gekomen?’

Faulks is net als ik een kind van de Koude Oorlog. Een nucleaire oorlog leek nooit ver weg. Maar hoe kon het dat een beschaving van Dante, Beethoven en Flaubert met een druk op een knop ongedaan kon worden gemaakt? Was de mens buiten zinnen en leert hij dan niets, zo vroeg Faulks zich af. Het is dan een kleine stap naar de ontroerende 2doc-documentaire Nog even langs de fotograaf die ik vandaag zag.

Nog even langs de fotograaf vertelt het verhaal van de in Duitsland geboren fotografe Annemie (Anna Maria) Wolff-Koller. Zij ontvluchtte in 1933 met haar man Nazi-Duitsland om in 1940 in Amsterdam-Zuid te worden ingehaald door de Duitsers. Zelfmoord is hun antwoord. Annemie overleeft. In haar studio op de Noorder Amtellaan 157 (nu Churchillaan) fotografeert zij begin 1943 Joodse stadgenoten, deels voor valse papieren, grotendeels als een visuele reminder voor later voor hen die het onheil vreesden en zagen razen. Nog even langs de fotograaf.

Annemie Wolff overleefde haar zelfmoord en de Tweede Wereldoorlog en maakte daarna prachtige foto’s van de haven, van Schiphol en de wederopbouw. Over de oorlog sprak ze niet. Zij overleed in 1994. En nu is er haar collectie negatieven en – heel opvallend voor 1943 – een kasboek met naam en adres van alle gefotografeerden. De meesten stonden vaak letterlijk aan de vooravond van hun deporatie en dreigende dood. Hun verhaal en hun lot is bekend, hun foto’s waren dat nog niet. Gaat zien die documentaire.

Gelukkig hebben we de foto’s nog

ModerntimesHet zijn de donkere dagen voor Kerst, maar wie zoekt vindt genoeg licht. Zo is er in de bioscopen het bijzondere licht van de grote Britse schilder William Turner in Mike Leigh’s film Mr. Turner. Maar op meer plaatsen wint het licht het van het donker. Het licht van de fotografie, bijvoorbeeld. In het Joods Historisch Museum, het Rijksmuseum, en ook in een andere film: Salt of the Earth.

Heel bijzonder en van bijzondere kwaliteit is de tentoonstelling die ik recent mocht zien in het Joods Historisch Museum, Masterpieces uit de fantastische fotocollectie van de New Yorkse verzamelaar Howard Greenberg. Bescheiden in omvang, bescheiden in presentatie, en daarom onontkoombaar. Wat een pracht en kracht.

Dan valt daarna Modern Times in het Rijkmuseum toch wat tegen. Waar Greenberg zijn verzamelde parels laat zien, laat het Rijksmuseum de fotografie door de tijd en in breedte zien, verantwoord, maar veel minder tussen de ogen, keurig, maar nergens  echt wow, een beetje te braaf binnen de lijntjes.

Heel bijzonder is de filmdocumentaire Salt of the Earth over en met de bevlogen Braziliaanse fotograaf Sebastiào Salgado, eerder een diashow met commentaar dan een docufilm, maar de vorm is zo ontzettend veel oninteressanter dan de fotografische inhoud, wat een beeldrijkdom, van mensenmierenhopende goudmijnen in zijn Brazilië tot de Sahel, Congo, Siberië en Koeweit. Salgado zag zoveel wreeds van de mens, en toch is hij optimist.

En zo zaten we vanmiddag plots in VUMC met dochterlief die bij schoolsportdag bij basketbal keihard op haar elleboog viel. De vrees voor scheur of breuk werd geloochenstraft door de foto’s. Alles heel, alles goed, paar dagen pijn en dan weer lekker spelen. En dan wordt het ook weer langer licht. Mooi toch?