14 Mei

14mei

Mijn moeder was een vrouw van weinig woorden. Zij bleef graag op de achtergrond, daar had ze het beste overzicht. Haar stem verhief zij nooit, terwijl daar aanleidingen genoeg voor waren. Zij luisterde meer dan ze sprak, en des te beter luisterde ik als ze vertelde over het bombardement op Rotterdam.

Mijn moeder was net 12 toen de Luftwaffe het Rotterdamse stadshart bombardeerde. Vanaf de Kleiweg in Hillegersberg zag ze met haar ouders en haar zusje de brandende stad, en die beelden van die 14e mei 1940 heeft zij altijd bij zich gedragen.

Mijn moeder heeft dat vorige kampioenschap van Feyenoord in 1999 nog meegemaakt. Voetbal interesseerde haar niet zoveel, ze vond het altijd fijn dat ik er zo’n plezier aan beleefde. In haar latere jaren als we zondags belden vroeg ze altijd of ik wist wat Ajax had gedaan. Het leek op sarren. Ze wist dat ik het niet wilde weten omdat ik Studio Sport wilde zien zonder voorkennis van de uitslagen. Toch gooide ze er dan zinnetjes als ‘nou, dat was niet best’ of ‘ga maar kijken, dat was wat’ uit.

Mijn moeder kon het niet laten, en één keer hapte ik echt en werd heel boos over wat ik een soort van gecalculeerd pesten vond. Ik vuurde een verbaal bombardement op haar af, zo’n moment dat altijd bij je blijft en waar je nu alsnog voor onder een steen wilt kruipen.

Mijn moeder is er niet meer en heeft dus geen weet gehad van de Renaissance van Feyenoord. En ook niet dat het kampioenschap van de ploeg van Zuid en van Gio de titel na 18 jaar drooglegging binnen sleepte op diezelfde 14 mei die zij maar niet kon vergeten. Na 77 jaar was de wederopstanding van Rotterdam voltooid. Het beeld van Zadkine heeft weer een hart. Het klopt rood en wit.  

102 minuten

102Net iets langer dan een voetbalwedstrijd. 102 Minuten. Dat is de tijd die er zat tussen het eerste vliegtuig dat het World Trade Center in New York werd ingejaagd en het instorten van de tweede toren. Niemand zal deze 9/11 vergeten. De V.S. under attack. Net als Pearl Harbor 60 jaar eerder.

9/11 was het einde van het Amerikaanse gevoel van semi-veiligheid tussen twee oceanen en het begin van de War on Terror waar we nu 15 jaar later nog middenin zitten met alle gruwelijkheden in Irak en Syrië. De wereld is not a safer place geworden, integendeel.

Er is gisteren en in de aanloop naar 9/11 veel geschreven en uitgezonden over toen en hoe New York zich er bovenop vocht en vooral weer heel erg New York werd en bleef. Jay McInerney komt er woensdag over vertellen bij het John Adams Institute en over het derde deel van zijn trilogie over New York van eind jaren ’80 tot rond 2008. Vorige week las ik zijn The Good Life dat gaat over hoe levens en een life style werden geraakt en veranderden door de aanslagen.

Volgens velen in de V.S. is 9/11 net zulke nep als de maanlandingen en zijn de aanslagen in New York en Washington een inside job met vooral Dick Cheney als één van de geestelijk vaders. De aanslagen zouden het excuus zijn om de Amerikaanse samenleving te knevelen, vrijheden te beperken en vooral in het Midden-Oosten vrijelijk aan de slag te kunnen. Het is een verhaal dat Donald Trump zomaar uit zijn mouw zou kunnen schudden…

Big McC

McCDe bruto recette deze ochtend in Pathé City was een schamele € 66,50 en dat is voor een film als Free State of Jones en een geweldige acteur als Matthew McConaughey natuurlijk een schande. Met z’n zevenen zagen we een lange, niet altijd geweldige film maar werden vooral naar het doek gezogen door McConaughey die echt electrified is. Alle lof voor films als Mud en Interstallar en de Oscar voor Dallas Buyers Club komt natuurlijk ook niet uit de lucht vallen. Recent zag ik de bejubelde serie True Detective waar hij schittert samen met Woody Harrelson.

De geboren Texaan McConaughey kan even overtuigend boef en held spelen en alles daar tussenin. Zijn uitstraling heeft iets dubbels, donker en duivels en potentieel gevaarlijks, zijn Engels is gekookt in bijzondere accenten, zijn ogen vertellen geen verhaaltje maar een heel bewogen leven met donkere en duistere randen. Diepgang, dus. Ik denk dat zelfs Halina Reijn in een starende zeekoe zou veranderen als zij ook in oog met McConaughey zou komen te staan, maar dat is natuurlijk ironisch bedoeld.

De film Free State of Jones overtuigt minder dan hoofdrolspeler McConaughey, maar is wel van eminent belang vanwege de geschiedenis en het racisme dat ook vandaag de dag nog voortleeft in de Verenigde Staten. En de geschiedenis herhaalt zich. Honderd jaar na de Amerikaanse Burgeroorlog moesten de gewone jongens naar Vietnam om te vechten terwijl de meer fortunate sons zich via papa en de goede contacten konden onttrekken aan de strijd en de dood op het slagveld.

Anderhalve eeuw na de afschaffing van de slavernij worstelt de V.S. nog steeds met het verleden en het heden. Ik kreeg recent vochtige ogen toen ik een zwarte vader hoorde uitleggen hoe hij zijn zoons geleerd had zich te gedragen bij politiecontroles. Het kan het verschil betekenen tussen leven en dood. En ondanks de wijze lessen van de vader gaat het toch nog veel te vaak mis. Nu zijn het niet meer de nikkerhonden uit de Free State of Jones, maar politiepistolen en racistisch geweld. De droom van Martin Luther King is voor velen nog een nachtmerrie.

Met de kennis van nu

Blair3Met de kennis van nu begrijp je niet dat The Wright Brothers zo lang bezig waren om te kunnen vliegen. Met de kennis van nu begrijp je niet dat Columbus dacht dat hij in India landde. Met de kennis van nu snap je niet dat Galileo Galilei zo’n moeite moest doen om de kerk te overtuigen dat de aarde rond is. Met de kennis van nu snap je niet dat we zo lang geloofden dat Lance Armstrong op pasta en een steak naar de toppen van de Tour fietste.

Met de kennis van nu. Nu weten wat je toen niet wist. Het is de schaamlap van de politiek. Elk vervelend feit van gisteren wordt ermee weggepoetst. Natuurlijk, met de kennis van nu hadden we toen niet gedaan wat we deden. Maar dat is nu de essentie van de kennis van nu: dat je die gisteren niet had. Dus het verleden pogen te duiden aan de hand van de kennis van nu is apekool, bollocks, onzin, lulkoek. En dat kan ik wel zeggen met de kennis van nu. Die is namelijk niet anders dan het al was.

Zo lijk ik toch wel een beetje op Tony Blair. Voor hem is met de kennis van nu de invasie van Irak net zo verdedigbaar als toen. De kennis van nu van Blair geeft de Blair van toen groot gelijk. Met de kennis van nu – en de kennis van toen –  vinden veel Britten dat Blair een grote leugenaar is met heel veel bloed aan zijn handen. BBC anchor Jeremy Paxman zei ooit dat hij politici wantrouwde die nooit hun mening bijstelden of veranderden. Hij doelde niet specifiek op Blair, maar met de kennis van nu zou dat toch maar zo geweest kunnen zijn.

Met de kennis van nu. Achteraf kijk je een koe in de kont. Dan is het makkelijk oordelen, omdat je weet wat je toen niet wist. Dat van die koe gaat niet op voor Blair. Hij vond wat hij vindt, en vindt wat hij vond. Hij werd vandaag afgemaakt in de Britse pers. Zijn vroegere vrienden van The Sun schreven met de kennis van nu dat Blair ‘..a weapon of mass deception’ is. 

Laat maar vallen

Hiroshima‘Laat maar vallen’, zong Doe Maar, en dat deed de Enola Gay. De bom viel op 6 augustus 1945 op het Japanse Hiroshima en doodde direct 78.000 mensen, in latere jaren verdubbelde het aantal slachtoffers. De Enola Gay was de naam van de Amerikaanse B-29 bommenwerper. Het toestel was genoemd naar de moeder van de piloot, Enola Gay Tibbets. De bom heette Little Boy, qua cynisme in de league van Arbeit macht frei. Het Synthipoppers Orchestral Manoeuvres In The Dark maakten in 1980 een liedje over Enola Gay, met als beginzin ‘Enola Gay, you should have stayed home yesterday…’ Tsja.  Daar mocht wel een bom op.

Hiroshima was niet het vaste doel van de Enola Gay. Het weer bepaalde uiteindelijk dat de bom op die stad viel. Drie dagen later viel een tweede bom op Nagasaki en weer enkele dagen later gaf Japan zich over. In alle rekensommen hadden de twee bommen minder mensenlevens gekost dan wanneer de Amerikanen het echt tot het bittere einde tot aan Tokio hadden moeten uitknokken. Voor Hiroshima en Nagasaki klinkt dat niet als troost.

Barack Obama maakt dezer dagen een soort afscheidstournee door het Amerikaanse oorlogsverleden. Hij was als eerste zittende Amerikaanse president in Hiroshima en benadrukte dat de vijanden van toen de vrienden van nu zijn. Hij was –een tijdje na ons – in Hanoi en ook daar sprak hij met en van vrienden en de mogelijke vijand van morgen, het opdringende China, historisch gezien toch al niet heel erg populair in Vietnam.

De Amerikaanse oorlog, zoals de Vietnamezen de Vietnamoorlog terecht noemen, is inmiddels ook al weer lang her. Het was de eerste oorlog die op de televisie kwam en dat holdde uiteindelijke de steun in de VS voor die verre vuile oorlog uit. Ik groeide op met ‘Vietnam’ en ben er nu twee keer geweest. Vriendelijke mensen die bezig zijn met morgen en de toekomst van hun kinderen. Joop den Uyl zou er populair zijn. Hij gunde elke arbeider een auto. Zo ver zijn ze in Vietnam nog niet, maar de files zijn er niet minder lang om.

7 Mei

7mei7 Mei 1945. Het is twee dagen na de capitulatie van de Duitsers. De Dam is vol feestvierders. Maar dan plotseling vliegen de kogels in het rond. De Duitse marine leegt haar geweren op de overwinnaars. Uit angst. Frustratie. Woede. Wie zal het zeggen?

Er vallen in korte tijd 31 doden. In draaiorgel De Snotneus in het Amsterdam Museum kun je de kogelgaten nog zien zitten. Vandaag, 71 jaar na dato, worden de 31 gevallenen herdacht met natuurstenen plaquettes op en in de Dam. Opdat wij niet vergeten.

In de marge van d(i)e geschiedenis: Gerard Reve was op de Dam toen de Duitsers begonnen te schieten. Die 7e mei was zijn eerste werkdag als Parooljournalist, zo lees ik vandaag in zijn voormalige werkgever. Hij vluchtte de nationaalsocialistische boekhandel Het Bolwerk binnen.

Reve heeft er zelf nooit iets geschreven over die 7e mei. Het feit werd bekend omdat hij met de andere vluchters ter plekke gepakte boeken ruilde met daarin een opdracht of ter herinnering. Reve overleefde. En wie weet was hij toen in gedachten als bij zijn debuutroman De Avonden die twee jaar later zou verschijnen. Daar is heel veel over geschreven.

Nog even langs de fotograaf

FotograafIn Sir Edmund van de Volkskrant stond zaterdag een boeiend interview met de Britse schrijver Sebastian Faulks. Hij is een levensgenieter maar zich ook zeer bewust van wat de mens allemaal aanricht. De doem is nooit ver weg bij Faulks. ‘Voor mij staat de mens laag op de evolutionaire ladder, net iets boven de wesp. Een abnormaliteit in de evolutie. Een soort giraffe. Je kijkt ernaar en denkt bij jezelf: hoe is zoiets in vredesnaam tot stand gekomen?’

Faulks is net als ik een kind van de Koude Oorlog. Een nucleaire oorlog leek nooit ver weg. Maar hoe kon het dat een beschaving van Dante, Beethoven en Flaubert met een druk op een knop ongedaan kon worden gemaakt? Was de mens buiten zinnen en leert hij dan niets, zo vroeg Faulks zich af. Het is dan een kleine stap naar de ontroerende 2doc-documentaire Nog even langs de fotograaf die ik vandaag zag.

Nog even langs de fotograaf vertelt het verhaal van de in Duitsland geboren fotografe Annemie (Anna Maria) Wolff-Koller. Zij ontvluchtte in 1933 met haar man Nazi-Duitsland om in 1940 in Amsterdam-Zuid te worden ingehaald door de Duitsers. Zelfmoord is hun antwoord. Annemie overleeft. In haar studio op de Noorder Amtellaan 157 (nu Churchillaan) fotografeert zij begin 1943 Joodse stadgenoten, deels voor valse papieren, grotendeels als een visuele reminder voor later voor hen die het onheil vreesden en zagen razen. Nog even langs de fotograaf.

Annemie Wolff overleefde haar zelfmoord en de Tweede Wereldoorlog en maakte daarna prachtige foto’s van de haven, van Schiphol en de wederopbouw. Over de oorlog sprak ze niet. Zij overleed in 1994. En nu is er haar collectie negatieven en – heel opvallend voor 1943 – een kasboek met naam en adres van alle gefotografeerden. De meesten stonden vaak letterlijk aan de vooravond van hun deporatie en dreigende dood. Hun verhaal en hun lot is bekend, hun foto’s waren dat nog niet. Gaat zien die documentaire.

The Man Who Saved the World

TheManIk ben een kind van de Koude Oorlog. Over mijn jonge jaren hing de dreiging van dood en destructie. In 1962 was de wereld met de Cuba-crisis dichtbij een nucleaire oorlog. Wat vrijwel niemand wist was dat Stanislav Petrov op 26 september 1983 de wereld en de mensheid redde door niets te doen.

Petrov, luitenant-kolonel van de Sovjet-Russische luchtmacht, krijgt die vroege herfstdag in het heetst van de Koude Oorlog inkomende Amerikaanse nucleaire raketten op zijn computerscherm. Petrov wantrouwt zijn computers en doet niets. Op het moment dat radar de raketten moet kunnen zien, blijkt de lucht leeg en heeft Petrov de wereld gered.

Petrov is de antiheld, een aan de drank geraakte weduwnaar die niet in het heden maar ook niet in zijn trieste verleden kan leven. Proberen te praten over zijn jeugd en zijn moeder leidt tot woede-uitbarstingen. De documentaire The Man Who Saved the World van Peter Anthony schetst een indrukwekkend portret van de verborgen tragische held die erkenning krijgt in voormalige vijand de VS. Petrov mag naar de VS en de VN en ontmoet zijn filmhelden Robert de Niro en Kevin Costner.

Bijna manisch stuitert Petrov heen en weer van tierende tiran tot een kind in de Amerikaanse snoepwinkel. De beste manier om van je vijanden te winnen is door ze vrienden te maken, is zijn motto. Uiteindelijk verzoent de wereldredder zich met zijn oude moeder en dan vlieden de tranen tot achter de Oeral. Petrov hield het lot van de wereld een paar minuten in zijn handen en door niets te doen redde hij de wereld. Daar mag – alsnog – op gedronken worden.

Nederlaag voor de mensheid

AuschwitzDe tweede man van het Vaticaan kardinaal-staatssecretaris Parolin noemde het Ierse ‘yes’ bij het referendum over het homohuwelijk een ‘nederlaag voor de mensheid.’ Je moet maar durven als CEO van een multinational die misbruik, vervolging, zelfverrijking en corruptie al eeuwen hoog in het vaandel heeft staan. De FIFA van het geloof, zeg maar.

Vanaf het katholieke Krakau is het een uur rijden naar Auschwitz en nog vijf minuten naar Auschwitz-Birkenau, twee van de vele vreselijke vernietigingskampen van Nazi-Duitsland. Het was daar dat die nare opmerking van Parolin mij te binnen schoot en ik kon die ‘nederlaag voor de mensheid’ alleen nog maar associëren met de bijna onvoorstelbare gruwel die zich daar en in al die andere kampen heeft afgespeeld.

Het is goed dat de kampen er nog zijn en niet zijn weggemoffeld onder bruut beton. Het is ook goed dat het heel druk is en dat je bij de parkeerplaats pizza, kebab en zelfs kapsalon kunt kopen. Het lijkt de parkeerplaats van een attractie. Maar het is beter dat er bezocht en bedacht en gedacht wordt dan dat we de gruwelen van toen onbesproken zouden laten.

Misschien is het übercynische ‘Arbeit macht frei’ op de toegangshekken van Auschwitz wel de ultieme nederlaag. Dat je massamoord en genocide kunt en wilt pimpen met de meest valse lading die ooit is bedacht. Het geloof in een God en het geloof in een vernietigende ideologie. Het heeft ons volgens mij alleen maar nederlagen gebracht. Godzijdank kunnen Ieren nu trouwen met wie ze willen. Dat voelt als een overwinning.

De schiettent van Clint Eastwood

AmericanSniperIk had lang getwijfeld om te gaan, maar toen ik vandaag American Sniper had gezien, wist ik dat ik meer had moeten vertrouwen op mijn gut feeling: de 34e film van regisseur Clint Eastwood deugt gewoon niet. Tenzij je een die hard Republikein bent die vindt dat zo ongeveer de hele wereld bestaat uit nare mensen die het slechtste voorhebben met God’s Own Country en die je dus at will kunt omleggen.

Een flink aangekomen Bradley Cooper speelt de Amerikaanse supersluipschutter Chris Kyle die meer dan 160 Irakezen doodschoot. Eastwoord presenteert het bijna als een game. Elke moord lijkt gerechtvaardigd, want slechts gezien met Amerikaanse ogen. Tegenstanders zijn nare moordenaars, psychopaten en haatbaarden. Alle reden om ze massaal om te leggen.

Het is een naar soort patriottisme van vlag, volk en vaderland en een morele superioriteit waar je een naar soort kippenvel van krijgt. Ik denk dat Dick Cheney de film al een flink aantal keren heeft gezien, Clint Eastwoord verfilmt namelijk precies wat de vice-president altijd vond en vindt, The Good, The Bad & The Ugly.

We zien heel veel bad guys sterven in de schiettent van Clint Eastwood. Chris Kyle was goed in zijn vak. Een echte American Sniper. Maar Kyle werd zelf ook vermoord. In de V.S. Door een ex-marinier. Maar dat brengt Eastwoord niet in beeld. Want de moord van een Amerikaan op een andere Amerikaan past niet in dat verhaal van vlag en vaderland en van kameraadschap.