Door de bank genomen

Bailout,usaJoris Luyendijk schreef een aantal jaren geleden een succesvol en boeiend boek over Israël, Palestijnen en beeldvorming. De titel Het zijn net mensen zou ook een toepasselijke zijn geweest voor Luyendijks nieuwste boek Dit kan niet waar zijn over de bankencrisis van 2008 en de stand nu. De conclusie van Luyendijk is keihard: we hebben niets geleerd. En de bankencrisis kan morgen zo weer gebeuren.

Wie wel wat hebben geleerd, zijn de bankiers. Deze insiders begrijpen dat ze niets te vrezen hebben van de outsiders, van jou en mij. We piepen wat, vinden het een schande, maar zeuren liever over een koningslief of kijken massaal Boer zoekt vrouw. En dus gaan banken gewoon hun goddelijke gang, gedreven door perverse prikkels en opgejaagd door elkaar. En als het fout gaat? Dan betalen wij. Want voor al die enorme salarissen nemen bankiers echt geen ondernemersrisico.

In Tegenlicht van de VPRO mocht Luyendijk in een bijna-dialoog zijn zoektocht in Engeland naar het wat en hoe en het geheim van banken en hun crisis voor ons duiden. Met al zijn charme en fijne voordracht kreeg ik toch de riebels op de rug van zijn bevindingen en conclusies. We zijn door de bank genomen, en vandaag en morgen doen ze het weer. De geglobaliseerde financiële wereld is te groot voor landelijke bestuurders. Grip? Vergeet het maar. We mogen bijpassen als het fout gaat.

Inmiddels voelen banken zich weer sterk genoeg. Het is volgens Luyendijk weer business as usual. Graag laten ze ons geloven dat 2008 een weeffout was en dat het bancaire systeem sterk genoeg is om dit op te lossen. Lou Reed schreef het al: “behalve half of what you see, and none of what you here.” En des te harder Gerrit Zalm lacht, des te meer jij en ik op onze hoede moeten zijn. De banken zijn gered. Maar wie redt ons?

Redelijk staalhard

Gisteren herdacht Manchester de vliegramp van München van 1958 waarbij een deel van het talentvolle Unitedteam van Matt Busby om het leven kwam. Dat was twee dagen voor mijn geboorte. Gisteren was ook de dag dat wij van een sociaal-democratische minister leerden dat een salaris van 5,5 ton voor een opbouwbankier ‘redelijk’ is. Het kan verkeren. Maar morgen ben ik lekker toch jarig.

Gisteren speelde de Tweede Kamer weer konijn-in-de-koplamp. De nationalisatie van SNS Reaal werd teruggebracht tot een fixatie op het terughalen van bonussen en het jammeren over de ruim half miljoen die de ingevlogen sterke hand Gerard van Olphen nu verdient. Incidentenpolitiek, inderdaad. Heeft er dan niemand oog voor the big picture?

Als een dominee zalfde financiënminister Dijsselbloem gisteren dat we niet op heksenjacht moesten. Helemaal eens. Maar als er maar niet s gedaan wordt aan het bankensysteem en alle systeemfouten en graaigronden, dan is het natuurlijk wachten op bijltjesdag. Want hoe banken ook hun best doen om de bankencrisis in onze schulde te schuiven, zij zijn toch echt begonnen.

Wie dat te vuur en te zwaar bestrijdt, is de voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken, oud D66-commissaris-der-koningin Boele Staal. Hij vindt het woord ‘sorry’ maar onzin, en die consumenten en bedrijven wilden dat goedkope geld van de banken maar oh zo graag hebben. Het klinkt een beetje als de dealer die gratis coke en crack uitdeelt en dan de junks verwijt dat ze niet van de shit af konden blijven.

Staal zou zich staalhard moeten schamen tot hij met een redelijk standpunt komt. Door grootheidswaanzin en gegraai van beschamende omvang hebben we nu hier ten lande twee staatsbanken, één bank die met staatssteun is gered, en nog maar één zelfstandige coöperatieve bank. Sorry, maar dat is niet iets om trots op te zijn of een flinke lachbui van te krijgen.

Vroeger waren bankiers keurige kassiers, ze boekten de marge tussen in- en uitleen, en woonden misschien net iets groter dan wij. Nu is dat redelijkheidsprincipe losgelaten, en ziet wat er van kwam. Financiële chaos, crisis alom, en ongeneerde verrijking van de bankierskaste. Staalhard, en niks redelijk. Banken waren er ooit om het financieel verkeer te regelen, nu moeten wij de banken regelen, en opdraaien voor hun geknoei, gegraai en hun ego’s die nog veel te groot zijn voor de kantoorkolossen die tot in de hemel groeien.

Megalomania

Vakbondsjongens in vastgoed. Het bleek geen gelukkig huwelijk. Dus hebben ‘we’ nu met z’n allen SNS gekocht. Voor slechts € 3,7 miljard. Als de bank was omgedonderd, had het ‘ons’ een miljard of 5 gekost. Dus moesten we niet zeuren over deze staatsaankoop, meende Diederik Samsom, anders zou er nog verder gehakt moeten worden in de zorg. Boodschap: wij weten wel wat goed voor u is. I can sell you anything.

Maar goed, daar gingen we dus weer. Iedereen verontwaardigd, boos, in de gordijnen, en dat het nu afgelopen moet zijn, maar echt iets doen om de banken echt aan te pakken, forget it. Obama liet het ook voor open doel liggen in 2008, dus laten we niet teveel van onszelf verwachten. En intussen spookt de megalomania om ons heen.

Bankieren lijkt me makkelijk. Iets meer verdienen aan uitlenen dan aan inlenen, dan heb je een prettig positief saldo, en kan iedereen keurig om vijf uur naar huis. Zoals vroeger. Zoals vroeger ook bij woningcorporaties. Maar die moesten ook mee met hun tijd. Met Erik Staal. En andere megalomanen die hun psychopatie mogen uitleven op de goede collectieve zaak.

Tekstschrijver en columnist Jan Bennink vroeg zich vanochtend in de Volkskrant af waarom we niet gewapend met de riek naar het Binnenhof trekken, of de SNS-burelen brandschatten. Waarschijnlijk gaat het ons nog niet slecht genoeg. Zijn miljarden op een bierviltje een abstractie. Zijn zorgkortingen nu eenmaal noodzakelijk. En moet een nieuwe SNS-directeur 5,5 ton verdienen, want anders krijg je maar gekken aan het roer. Zoiets.

Wij moeten kunnen rekenen op een overheid die zich inspant voor het collectief, die toezicht houdt en regels handhaaft, en op tijd zegt als genoeg genoeg is. Die zelf een voorbeeldfunctie wil en opeist, en dus niet alleen op korte termijn kort waar het pijn doet en slechts op lange termijn bereid is kritisch te kijken naar hen die teveel krijgen uit ons gemeenschappelijke spaarvarken. Een bestuurlijk systeem waarin een bijna verwaarloosbare minderheid elkaar op basis van clubkleuren banen en rugdekking biedt, gaat ten onder aan incest.

SNS is gered. Er was nog geld genoeg om de klanten paginagroot te danken voor het vertrouwen dat zo mateloos werd beschaamd. Hoe cynisch kun je zijn? Voor een megalomaan is het een koud kunstje. En morgen doet hij het weer. Gewoon, omdat het kan. In het Engels is megolomanie heel mooi omschreven: megalomania is a psychopathological disorder characterized by delusional fantasies of power, relevance, or omnipotence.