De strafbank

Ik zie het voor me. Gerrit Zalm wil net naar bed gaan. Pyjama aan, tanden gepoetst, nog even heel hard gelachen naar de spiegel, en dan gaat de telefoon. Dijsselbloem. Die belt vast niet om welterusten te zeggen. Een paar minuten later is de beursgang van ABN.AMRO tot nader order uitgesteld. Zalm op de strafbank. De stoom moet uit zijn oren zijn gekomen.

De politiek laat even de tanden zien, maar kan niet bijten. Toen de banken gered moest worden, vergat de politiek keiharde afspraken te maken over anders en fatsoenlijker. En dus kan Zalm nu de vermoorde onschuld spelen. Die ton salarisverhoging voor zijn bankiers was gewoon afgesproken. Wat zeuren ze nu in Den Haag?

Mooi dat er klanten van ABN.AMRO en de ook dapper voortgraaiende ING overstappen naar Triodos en ASN Bank, maar de schaal is zo klein dat er geen grootbankier van wakker ligt. De banken voelen zich weer sterk, en weten dat elke stofwolk toch vanzelf wel weer optrekt. Het boek van Joris Luyendijk gaf ontluisterende doorzichten van het bancaire denken. Ook hoe de politiek wel even stoer doet, maar feitelijk nauwelijks macht en invloed heeft. En hoe banken hun goddelijke gang gaan en morgen zo weer om kunnen vallen.

Het was geen systeemfout, maar een fout systeem. Banken gaan gewoon weer hun goddelijke gang en kunnen morgen zo weer omvallen. De bankencrisis was dé kans voor de overheid – voor en namens ons, dus – dat systeem aan te pakken en anders in te richten. Die kans is nu verkeken. Je zou bijna hopen op een nieuwe crisis. De symboolpolitiek van ageren tegen afgesproken salaris- en bonusbeleid brengt ons in ieder geval geen stap verder.

Door de bank genomen

Bailout,usaJoris Luyendijk schreef een aantal jaren geleden een succesvol en boeiend boek over Israël, Palestijnen en beeldvorming. De titel Het zijn net mensen zou ook een toepasselijke zijn geweest voor Luyendijks nieuwste boek Dit kan niet waar zijn over de bankencrisis van 2008 en de stand nu. De conclusie van Luyendijk is keihard: we hebben niets geleerd. En de bankencrisis kan morgen zo weer gebeuren.

Wie wel wat hebben geleerd, zijn de bankiers. Deze insiders begrijpen dat ze niets te vrezen hebben van de outsiders, van jou en mij. We piepen wat, vinden het een schande, maar zeuren liever over een koningslief of kijken massaal Boer zoekt vrouw. En dus gaan banken gewoon hun goddelijke gang, gedreven door perverse prikkels en opgejaagd door elkaar. En als het fout gaat? Dan betalen wij. Want voor al die enorme salarissen nemen bankiers echt geen ondernemersrisico.

In Tegenlicht van de VPRO mocht Luyendijk in een bijna-dialoog zijn zoektocht in Engeland naar het wat en hoe en het geheim van banken en hun crisis voor ons duiden. Met al zijn charme en fijne voordracht kreeg ik toch de riebels op de rug van zijn bevindingen en conclusies. We zijn door de bank genomen, en vandaag en morgen doen ze het weer. De geglobaliseerde financiële wereld is te groot voor landelijke bestuurders. Grip? Vergeet het maar. We mogen bijpassen als het fout gaat.

Inmiddels voelen banken zich weer sterk genoeg. Het is volgens Luyendijk weer business as usual. Graag laten ze ons geloven dat 2008 een weeffout was en dat het bancaire systeem sterk genoeg is om dit op te lossen. Lou Reed schreef het al: “behalve half of what you see, and none of what you here.” En des te harder Gerrit Zalm lacht, des te meer jij en ik op onze hoede moeten zijn. De banken zijn gered. Maar wie redt ons?